Zygfryd Gardzielewski - Smuga cienia

Andrzej Tomaszewski, ÔÇ×WYDAWCA - Portal rynku wydawniczegoÔÇŁ

Zygfryd Gardzielewski - exlibris W pa┼║dzierniku 2001 roku odszed┼é od nas Zygfryd Gardzielewski, bodaj ostatni ju┼╝ tw├│rca ksi─ů┼╝ki nale┼╝─ůcy do generacji plastyk├│w, kt├│rych osobowo┼Ť─ç i┬ápogl─ůdy estetyczne ukszta┼étowa┼éy si─Ö w┬ádwudziestoleciu mi─Ödzywojennym. Rodzaj grafiki wydawniczej uprawianej przez owo minione pokolenie uznawany jest dzisiaj najcz─Ö┼Ťciej za anachroniczny i┬ánieprzystaj─ůcy do wsp├│┼éczesno┼Ťci. Grafiki Stanis┼éawa Jakubowskiego, Konstantego Marii Sopo─çki, Stanis┼éawa Ostoi-Chrostowskiego, Zbigniewa Dolatowskiego, Witolda Chomicza, Adama M┼éodzianowskiego, Zygfryda Gardzielewskiego i┬ákilkunastu innych uprawiaj─ůcych podobn─ů tw├│rczo┼Ť─ç, znane s─ů w┬ázasadzie tylko bibliofilom i┬ámi┼éo┼Ťnikom tr─ůc─ůcych myszk─ů wydawniczych staroci. Jest jednak w┬áich rysunkach, drzeworytach czy linorytach niemijaj─ůca uroda. Ilustracje ksi─ů┼╝kowe, ok┼éadki, ekslibrisy, winiety, znaczki pocztowe itp. druki tych grafik├│w s─ů momentalnie rozpoznawalne i┬áwywo┼éuj─ů dzi┼Ť t─Ösknot─Ö za zagubionym wdzi─Ökiem prostego, naturalnego rysunku, precyzj─ů rytu i┬ámaterialno┼Ťci─ů graficznego tworzywa. ┼╗┼éobienie w┬ádrewnianym klocku czy na miedzianej p┼éytce jest w┬áczasach wektorowej i┬ápikselowej grafiki komputerowej czynno┼Ťci─ů zapomnian─ů, a┬áje┼Ťli kto┼Ť jeszcze uprawia ten rodzaj grafiki, to wsp├│┼écze┼Ťni wydawcy nie zauwa┼╝aj─ů jego trudu.

Zygfryd Gardzielewski urodzi┼é si─Ö w┬áToruniu w┬á1914 roku, w├│wczas gdy rozpocz─Ö┼éa si─Ö jedna z┬ánajokrutniejszych wojen XX wieku, kt├│ra mia┼éa jednak przynie┼Ť─ç odrodzenie Polski. By┼é jeszcze uczniem, kiedy na jego talencie rysunkowym pozna┼é si─Ö Zygmunt Mocarski, znany bibliotekarz i┬ábibliofil, od 1923 roku dyrektor toru┼äskiej Ksi─ů┼╝nicy Miejskiej. W┼éa┼Ťnie dzi─Öki Mocarskiemu trafi┼é Zygfryd Gardzielewski na nauk─Ö litografii do Oddzia┼éu Graficznego ÔÇ×SztukaÔÇŁ w┬áPomorskiej Drukarni Rolniczej. Ta ciekawa pracownia zosta┼éa za┼éo┼╝ona w┬á1920 roku, m.in. przez Felicjana Szcz─Ösnego Kowarskiego, a┬ákierowa┼é ni─ů doskona┼éy litograf Aleksander Sysko. Sama Drukarnia Rolnicza by┼éa wysoko ceniona przez wydawc├│w, nie tylko toru┼äskich. Pracowa┼é w┬ádobrym zak┼éadzie, pod okiem doskona┼éych fachowc├│w, mia┼é zatem gdzie kszta┼éci─ç sw├│j graficzny talent oraz poznawa─ç tajniki poligrafii. Ta rzetelna wiedza drukarska bardzo przyda┼éa si─Ö p├│┼║niej w┬ájego ┼╝yciu zawodowym.

Zygfryd Gardzielewski - exlibris Po wojnie pracowa┼é w┬átoru┼äskich Zak┼éadach Graficznych, i┬ájako grafik, i┬ájako szef produkcji. Projektowa┼é wiele ksi─ů┼╝ek, plakat├│w, ekslibris├│w i┬áinnych rozmaitych publikacji, g┼é├│wnie dla instytucji swego miasta, np. dla Uniwersytetu im.┬áMiko┼éaja Kopernika, Ksi─ů┼╝nicy Miejskiej, Towarzystwa Bibliofil├│w im.┬áJoachima Lelewela oraz toru┼äskiego Towarzystwa Naukowego. Ale pracowa┼é te┼╝ dla Wydawnictwa PAX, Pa┼ästwowego Instytutu Wydawniczego, Ludowej Sp├│┼édzielni Wydawniczej, Pa┼ästwowego Zak┼éadu Wydawnictw Lekarskich, Muzeum Narodowego w┬áWarszawie itd. Starsi czytelnicy pewnie pami─Ötaj─ů opracowywan─ů sukcesywnie przez Zygfryda Gardzielewskiego kilkudziesi─Öciotomow─ů edycj─Ö dzie┼é J├│zefa Ignacego Kraszewskiego wydawan─ů przez LSW.

Zygfryd Gardzielewski by┼é jednak najbardziej znany jako autor Antykwy Toru┼äskiej, kroju czcionek, nad kt├│rym pracowa┼é w┬álatach 1952-1958. To oryginalne pismo drukarskie, bardzo ÔÇ×malarskieÔÇŁ w┬áswym wyrazie i┬ápe┼éne indywidualnych cech graficznych, trafi┼éo do warszawskiej Odlewni Czcionek (upa┼ästwowionej przedwojennej giserni Id┼║kowski i S-ka). Tutaj wykonano do niego matryce odlewnicze czcionek od 6 do┬á48 punkt├│w Didota. W┬áca┼éo┼Ťci, czyli w┬átrzech odmianach: zwyk┼éej, p├│┼égrubej i pochy┼éej, Antykwa Toru┼äska by┼éa gotowa w┬á1960┬ároku. Nowe czcionki od razu zdoby┼éy sobie popularno┼Ť─ç i┬áznalaz┼éy si─Ö w┬ákasztach zecerskich drukar┼ä ca┼éego kraju.

Dzi┼Ť nie sk┼éada si─Ö ju┼╝ r─Öcznie metalowymi czcionkami i┬ánie drukuje si─Ö szlachetn─ů technik─ů typograficzn─ů. Jest to zupe┼énie oczywiste z┬ápowodu gruntownej zmiany technologii poligraficzno-wydawniczych. Nie tylko techniki graficzne, ale i┬águsty zmieni┼éy si─Ö diametralnie. Subtelnemu typografowi i┬ágrafikowi Zygfrydowi Gardzielewskiemu dane by┼éo do┼╝y─ç tego niezwyk┼éego prze┼éomu w┬áGalaktyce Gutenberga. W┬ázasadzie straci┼é sw├│j ca┼éy ┼Ťwiat, w┬ákt├│rym si─Ö porusza┼é. A┬ájednak nie zapomniano o nim. Wci─ů┼╝ cieszy┼é si─Ö uznaniem bibliofil├│w z┬áca┼éej Polski, a┬ájego Antykw─ů zainteresowali si─Ö komputerowi programi┼Ťci. Janusz Marian Nowacki z┬áGrudzi─ůdza, korzystaj─ůc z mo┼╝liwo┼Ťci konsultacji z typografem, przeni├│s┼é Antykw─Ö Toru┼äsk─ů na postscriptowy font komputerowy. Zbudowano wi─Öc pomost mi─Ödzy dawnymi i┬ánowymi czasy.

Zygfryd Gardzielewski - exlibris Zygfryda Gardzielewskiego mia┼éem przyjemno┼Ť─ç pozna─ç we┬áwrze┼Ťniu 1978┬ároku w┬áToruniu podczas og├│lnopolskiego Zjazdu Bibliofil├│w, kt├│rego gospodarzem by┼éo Towarzystwo Bibliofil├│w im.┬áLelewela. Typograf i┬ájego przemi┼éa ┼╝ona, Janina, fotografik, byli w┼Ťr├│d organizator├│w tego zjazdu. Przygotowali m.in. bogat─ů wystaw─Ö druk├│w bibliofilskich. Zygfryd Gardzielewski z┬ádum─ů prezentowa┼é Oficyn─Ö Drukarsk─ů Ksi─ů┼╝nicy Miejskiej w┬áToruniu, kt├│rej by┼é szefem i┬ág┼é├│wnym za┼éo┼╝ycielem.

Oficyna Drukarska Ksi─ů┼╝nicy powsta┼éa w┬á1975┬ároku dzi─Öki ┼╝yczliwo┼Ťci dyrektora toru┼äskiej biblioteki, Alojzego Tujakowskiego, oraz Zak┼éad├│w Graficznych, gdzie Gardzielewski pracowa┼é przez wiele lat. M├│g┼é wi─Öc grafik oderwa─ç si─Ö wreszcie od przemys┼éowej poligrafii i┬ázorganizowa─ç typograficzny warsztat pozwalaj─ůcy w┬áspokoju pracowa─ç nad ambitnymi drukami. Po┼Ťci─ůga┼é stare, lecz sprawne maszyny drukarskie, wyposa┼╝y┼é zecerni─Ö, zapewni┼é zas├│b wykwintnych papier├│w. Zaproponowa┼é prac─Ö w┬áOficynie wysoko kwalifikowanym fachowcom: maszyni┼Ťcie - Edwardowi Czerwi┼äskiemu, zecerowi - Wies┼éawowi Szlosowskiemu, linotypi┼Ťcie - Jerzemu Kami┼äskiemu i┬áintroligatorowi - Janowi B┼éaszczykowi. W┬áci─ůgu kilkunastu lat dzia┼éalno┼Ťci Oficyny wsp├│lnie wypuszczali w┬á┼Ťwiat wi─Öksze i┬ámniejsze druki projektowane przez Zygfryda Gardzielewskiego.

  Szczeg├│lnie urodziwe ukazywa┼éy si─Ö w┬álatach 70. List do kr├│la Zygmunta┬áI –┬áErazma z┬áRotterdamu (1976), ballada tragiczna Zakochany bibliofil Juliana Tuwima (1977), Ksi─Ögarz uliczny W┼éadys┼éawa Syrokomli (1978), List do bibliofil├│w o┬ábraciach Za┼éuskich Aleksandra Boche┼äskiego (1978), Wspomnienia i┬ákonfrontacje typografika Konstantego Marii Sopo─çki (1979), oto wspania┼ée przyk┼éady z┬átamtego czasu, ho┼éubione dzi┼Ť przez r├│┼╝nych biblioman├│w na domowych rega┼éach. Ale i┬áw┬álatach 80. wychodzi┼éy z┬áOficyny druki pi─Öknie zaprojektowane: Gadki toru┼äskie czyli zagadki weselne… (1980), Pismo drukarskie a┬áestetyka druku (1983) albo Druki i┬ádruczki Romana Tomaszewskiego (1987) oraz wiele innych ┼Ťwiadcz─ůcych o┬ámi┼éo┼Ťci do typografii. Jedn─ů z┬áwa┼╝niejszych prac Zygfryda Gardzielewskiego by┼éo przygotowanie w┬áToruniu w┬á1987 roku wystawy po┼Ťmiertnej Stanis┼éawa Gliwy, polskiego wydawcy, grafika i┬átypografa dzia┼éaj─ůcego w┬áAnglii. Wystawie towarzyszy┼éa oczywi┼Ťcie odpowiednia publikacja bibliofilska Oficyny Drukarskiej Ksi─ů┼╝nicy Miejskiej.

  Wraz z┬áodej┼Ťciem Zygfryda Gardzielewskiego ko┼äczy si─Ö pewien znamienny, romantyczny okres polskiej powojennej typografii. Wyznacza┼éy go dokonania kilku warsztat├│w typograficznych, a┬ág┼é├│wnie: wroc┼éawskiego - Jana Kuglina, londy┼äskiego - Stanis┼éawa Gliwy, warszawskiego - Leona Urba┼äskiego i┬átoru┼äskiego - Zygfryda Gardzielewskiego. R├│┼╝ni┼éy je koncepcje estetyczne, mo┼╝liwo┼Ťci techniczne czy sposoby organizacji. Wsp├│lne by┼éo zauroczenie ÔÇ×czarn─ů sztuk─ůÔÇŁ, metalow─ů czcionk─ů, szlachetnym papierem i┬áowym metafizycznym wp┼éywem zapachu farby i┬áo┼éowianego py┼éu na spos├│b my┼Ťlenia o┬ágrafice.

Pozostali Tryznowie - jak ostatni Mohikanie.


Patrz te┼╝:
Sztuka fotografii Janiny Gardzielewskiej
Spu┼Ťcizna Janiny i Zygfryda Gardzielewskich┬á – na stronie Biblioteki Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w┬áToruniu.