Sztuka fotografii Janiny Gardzielewskiej

W聽lipcu 1926 roku w聽Wi臋cborku przysz艂a na 艣wiat Janina Czarnecka, c贸rka Alojzego Czarneckiego i聽Jadwigi Ryterskiej. Podobno Janina Gardzielewska urodzi艂a si臋 w聽kuwecie fotograficznej, lecz trudno to obecnie sprawdzi膰.

Ju偶 dziadek W艂adys艂aw, cz艂owiek wszechstronny - malarz, architekt, rze藕biarz i聽organista w聽jednej osobie, zajmowa艂 si臋 fotografi膮. Czterech jego syn贸w: Alojzy, Leon, Witold i聽Zbigniew pracowali w聽rodzinnej firmie w聽Poznaniu. Alojzy uruchomi艂 sw贸j w艂asny warsztat w聽Wi臋cborku. Z聽czasem Leon r贸wnie偶 si臋 usamodzielni艂 i聽otworzy艂 zak艂ad w聽Mys艂owicach. Specjalizowa艂 si臋 w聽fotografii portretowej. Witold zaj膮艂 si臋 fotografi膮 rzemie艣lnicz膮, przejawia艂 r贸wnie偶 talent konstruktorski. Skonstruowana przez niego maszyna do kopiowania poczt贸wek zrobi艂a furor臋 na Powszechnej Wystawie Krajowej w聽Poznaniu w聽1929 roku. Przez d艂ugie lata by艂 Starszym Cechu Fotograf贸w w聽Poznaniu i聽przewodnicz膮cym Komisji Egzaminacyjnej –聽podobnie jak Alojzy w聽Toruniu, a聽Leon w聽Mys艂owicach. Zbigniew przej膮艂 firm臋 po 艣mierci ojca, a聽najbardziej interesowa艂a go fotografia zabytk贸w i聽dzie艂 sztuki. By艂 nauczycielem akademickim w聽zakresie fotografii dokumentalnej. W艂adys艂aw Czarnecki mia艂 jeszcze dwie c贸rki, kt贸re mo偶e nie bezpo艣rednio, ale zwi膮zek rodzinny z聽fotografi膮 kontynuowa艂y. Kazimiera wysz艂a za m膮偶 za Karola Wilaka, wielkiego mi艂o艣nika fotografii przyrodniczej, szczeg贸lnie tatrza艅skiej. Synem drugiej c贸rki jest Janusz Korpal – znany pozna艅ski fotografik, tw贸rca artystycznych plakat贸w turystycznych. Alojzy Czarnecki mia艂 czworo dzieci, z聽kt贸rych dwoje r贸wnie偶 zaj臋艂o si臋 fotografi膮 – c贸rka Janina i聽syn W艂adys艂aw. Pocz膮wszy od dziadk贸w Janiny Gardzielewskiej w聽rodzinie fotografowaniem zajmowa艂o si臋 12 os贸b. Trzy spo艣r贸d nich zosta艂y cz艂onkami ZPAF – Alojzy Czarnecki, Janina Gardzielewska i聽Janusz Korpal.

Alojzy Czarnecki interesowa艂 si臋 astronomi膮, dobrze gra艂 na fortepianie, mia艂 szalone poczucie humoru. By艂 towarzyski, co sprawia艂o, 偶e mia艂 du偶e grono przyjaci贸艂. Wielk膮 rol臋 odegra艂o w聽tym jego atelier, przez kt贸re przewin臋li si臋 wszyscy z聽grona miejscowych tw贸rc贸w nauki i聽kultury, ale nie wy艂膮cznie. Je艣li tylko jaka艣 interesuj膮ca osobowo艣膰 z聽鈥瀦ewn膮trz鈥 pojawi艂a si臋 w聽Toruniu lub tylko by艂a w聽nim przejazdem, natychmiast by艂a zapraszana do pracowni. C贸rka Janina pomaga艂a ojcu, wi臋c mimo woli poznawa艂a artyst贸w, muzyk贸w, literat贸w, naukowc贸w. Znajomi ojca stawali si臋 jej znajomymi. Alojzy Czarnecki zmar艂 23聽grudnia 1980 roku.

Zygfryd Gardzielewski sam raczej nie fotografowa艂. W聽czasie okupacji mia艂 aparat i聽robi艂 rodzinne zdj臋cia pami膮tkowe. Zwi膮za艂 si臋 jednak z聽fotografi膮 na wiele innych sposob贸w. Podczas wojny zajmowa艂 si臋 retuszowaniem zdj臋膰 w聽firmie A.聽Czarneckiego, dzi臋ki czemu unikn膮艂 wys艂ania na roboty. Jako 偶e c贸rka Janina pomaga艂a ojcu, pracowali rami臋 w聽rami臋. Si贸dmego sierpnia 1948 roku odby艂 si臋 艣lub Janiny i聽Zygfryda.

Istotnym tematem fotografii Janiny Gardzielewskiej jest architektura, szczeg贸lnie gotycka, dlatego cz臋sto m贸wi, 偶e nie mog艂aby mieszka膰 w聽innym mie艣cie ni偶 Toru艅. Pasjonuje j膮 epoka, w聽kt贸rej 偶y艂 Kopernik, jej sztuka. Gotyck膮 architektur臋 mo偶e fotografowa膰 w聽niesko艅czono艣膰. 艢ciany ceglanych budowli s膮 tak pi臋kn膮 faktur膮 jak gobelin. Rytmy, proporcje, bry艂y tworz膮 niepowtarzalny klimat. Autorka najcz臋艣ciej wybiera te fragmenty, kt贸re uwypuklaj膮 surowo艣膰 i聽brak ozd贸b, czyli to, co najbardziej charakterystyczne dla gotyku toru艅skiego. Dla artystki to architektura prawdy, inaczej ni偶 barok, kt贸ry kojarzy si臋 jej z聽pian膮, balem, ptysiowym ciastkiem.

Wielokrotnie penetrowa艂a Toru艅 z聽okien prywatnych mieszka艅, z聽wie偶 ko艣cielnych, dach贸w, po kt贸rych wspina艂a si臋 w聽eskorcie kominiarzy. Utrwala艂a pejza偶 Torunia od bulwar贸w nadwi艣la艅skich, panoram, ulic i聽plac贸w, po zabytkowe budowle, kamieniczki, zau艂ki, bramy, detale. Efektem by艂y wystawy, m.in. 鈥炁歭adami Kopernika w聽Polsce鈥 (1972), czy 鈥濭otyk toru艅ski鈥 (1973) i聽poplenerowa 鈥750聽lat Torunia鈥 (1983). Pi臋knu miasta po艣wi臋cona te偶 by艂a publikacja 鈥濼oru艅 epoki Kopernika鈥 Bohdana Rymaszewskiego, ilustrowana fotografiami Janiny Gardzielewskiej.

Sprawia jej ogromn膮 przyjemno艣膰 fotografowanie przedmiot贸w. Zajmowa艂a si臋 zdj臋ciami do katalog贸w muzealnych. By艂y to nie tylko dokumenty, ale i聽prawdziwe martwe natury, o偶ywione 艣wiat艂em, sposobem pokazania. W聽fotogramach b臋d膮cych ilustracj膮 ksi膮偶ek Marii Zi臋tary-Malewskiej 鈥濿armio moja mi艂a鈥 i聽鈥濸艂on膮ce krzaki nad Odr膮鈥 znalaz艂o si臋 wiele przyk艂ad贸w ludowego rzemios艂a. R贸偶nego rodzaju drewniane narz臋dzia, gliniane dzbanki, zabawki, tkaniny, cz臋艣ci stroj贸w ludowych.

Znacz膮cym rozdzia艂em w聽tw贸rczo艣ci Janiny Gardzielewskiej jest fotografia teatralna. W聽latach trzydziestych i聽tu偶 po wojnie zdj臋cia w聽toru艅skim teatrze wykonywa艂 Alojzy Czarnecki. Pod koniec lat czterdziestych jego obowi膮zki przej臋艂a c贸rka. Pracowa艂a w聽teatrach Torunia, Bydgoszczy, Grudzi膮dza. Wspomina: Teatr nauczy艂 mnie podstawowej rzeczy, a聽mianowicie zachowania 艂adu i聽porz膮dku kompozycyjnego w聽ka偶dym fotogramie. Moje wszystkie zdj臋cia, r贸wnie偶 te 鈥瀗ieteatralne鈥, s膮 re偶yserowane. Aby prawdziwie fotografowa膰 teatr, trzeba go kocha膰, by膰 cierpliwym, ws艂uchiwa膰 si臋 w聽sztuk臋, kt贸r膮 cz臋sto zna si臋 na pami臋膰. Teatr to kontakty z aktorami, re偶yserami, scenografami, pracownikami technicznymi. W聽roku 1977 plonem teatralnych do艣wiadcze艅 by艂a wystawa 鈥濼warze teatru鈥.

Ta cz臋艣膰 tw贸rczo艣ci jest jakby rozwini臋ciem tradycji filmowego neorealizmu, chc膮cego przez wymow臋 samej sytuacji scharakteryzowa膰 偶ycie swoich bohater贸w. Jej tre艣ci膮 s膮 ludzie od ko艂yski a偶 po staro艣膰. Konflikty wieku m艂odzie艅czego i聽dojrza艂ego, mi艂o艣膰, rozterka, wzruszenie, zaduma. Janina Gardzielewska stosuje w聽swojej pracy pozowanie i聽drobiazgow膮 re偶yseri臋 planu, do tego dochodzi wielka precyzja techniczna. Tworzy zdj臋cia – symbole przekazuj膮ce odwieczne prawdy, przemy艣lenia i聽wzruszenia w聽formie poetyckiej i聽refleksyjnej. To,聽偶e fotografi臋 re偶yseruje, inscenizuje, przetwarza, daje mo偶liwo艣膰 autowypowiedzi, przekazania tego, co聽tradycyjnie przypisuje si臋 malarstwu. Mimo to jej prace pozostaj膮 zawsze 艣wiadectwem okre艣lonego momentu 偶ycia istniej膮cej osoby.

Janina Gardzielewska podejmowa艂a r贸偶ne tematy. Fotografowa艂a krajobraz, wystawy rolnicze, dzieci, zajmowa艂a si臋 fotografi膮 reklamow膮 i聽fotomonta偶em. Jest fachowcem, jest rzemie艣lnikiem w聽najlepszym tego s艂owa znaczeniu. Zaskakuj膮ce s膮 szerokie zainteresowania i聽zestawienia poszczeg贸lnych zdj臋膰, monta偶e, 艂膮czenie architektury z聽grafikami D眉rera itp. Pytana o聽swoich mistrz贸w odpowiada, 偶e swego czasu podziwia艂a impresjonistyczne kompozycje Leonarda Misony. Wielkie wra偶enie wywiera艂y na ni膮 prace grupy 鈥濵agnum鈥, podobaj膮 si臋 jej fotografie Paw艂a Pier艣ci艅skiego, Edwarda Hartwiga. Dla Janiny Gardzielewskiej w聽fotografii, jak w ka偶dej dziedzinie sztuki, autora musi co艣 obchodzi膰, zachwyca膰, dra偶ni膰, zaskakiwa膰. O聽samym medium m贸wi, 偶e uczy wra偶liwo艣ci. Fotografia musi by膰 zaanga偶owana i聽odbiorc臋 musi r贸wnie偶 anga偶owa膰 uczuciowo. Je艣li tych warunk贸w nie spe艂nia, jest martwa.

Pe艂ni艂a r贸偶ne funkcje w聽centralnych w艂adzach Zwi膮zku Polskich Artyst贸w Fotografik贸w. Przez trzy kadencje by艂a prezesem Toru艅sko-Bydgoskiego Okr臋gu ZPAF, by艂a te偶 sekretarzem Toru艅skiego Towarzystwa Fotograficznego. Za聽jej kadencji powsta艂a Ma艂a Galeria Fotografiki na ulicy Podmurnej w聽Toruniu. Wcze艣niej prowadzi艂a galeri臋 fotografiki 鈥濸rezentacje鈥 w聽by艂ym klubie ZMS 鈥濱skra鈥.


Patrz te偶:
Zygfryd Gardzielewski - Smuga cienia聽 (artyku艂 Andrzeja Tomaszewskiego).
Spu艣cizna Janiny i Zygfryda Gardzielewskich聽 – na stronie Biblioteki Uniwersytetu Miko艂aja Kopernika w聽Toruniu.